İçeriğe geç

Sosyal Algı ve İzlenim Oluşturma

Birey sosyal algı sürecinin ilk basamağı olan ilk izlenimin oluşturulması adımında ulaşabileceği konumda olan her türlü bilgiden yararlanmaya çalışmaktadır. Bununla birlikte çoğu zaman bu ilk izlenimden edindiği bilgilerle yetinmemekte, sosyal algı sürecini tamamlama üzerine devamlı bilgi toplama eğilimi göstermektedir.

Bireylerin ilk izlenimleri, çevrelerindeki kişilere sergiledikleri davranışlarında belirleyicidir. Bu kapsamda ilk izlenimler toplumsal etkileşimin yalnızca başlangıcı değil aynı zamanda etkileşimin temel belirleyicileridir. İlk izlenimler roller, fiziksel ipuçları ve çarpıcılık olmak üzere temel üç bilgi kaynağından beslenir.

Roller, bireylerin insanlar hakkında bilgilerini örgütleme biçimleri arasında diğer tüm bilgi kaynaklarından önce gelmektedir. Bireyler ilk kez karşılaştıkları insanları öncelikle bir bağlam içerisinde değerlendirme eğilimindedirler. Bunun dışında bireyler, ilk izlenimlerini insanlara ilişkin özellikleri çıkarsamak üzere öncelikle görünüm ve davranışlar üzerine odaklamaktadır. Bu odaklama da çarpıcı özellikler üzerine gerçekleşmektedir. Buna ek olarak algılayıcılar çarpıcı uyarıcılara yalıtılmış olarak tepki vermek yerine; uyarıcıları bir kategorinin parçaları olarak algılama eğilimindedir. Ancak bu eğilim her zaman değil genellikle geçerlidir. İzlenim oluşturmada boyut modeli; bireylerin başkalarına karşı ilk izlenimlerini kalıpyargısal, kategori temelli ya da bireysel izlenimler temelli oluşturarak, ikili işleme yaptıklarını öne sürmektedir.

Kategori temelli izlenimlerimiz için daha bilimsel bir kavram “şema” kavramıdır. Bir şema nesne hakkındaki biraz bilgiyi, ona ilişkin farklı bilişler bağlantıları ve bazı örnekleri içeren örgütlü bilişler takımıdır. Şemalar karmaşık bilgi yığınının işlenmesini kolaylaştırmaktadır.

Kategori temelli ve kişisel izlenimler temelli işleme yapmaya başlayarak; birey, karşılaştığı kişi hakkında bilgi toplamaya, çıkarımlar ve değerlendirmelere yapmaya başlamaktadır. İzlenimlerle ilgili temel bilgi kaynaklarından birinin fiziksel ipuçları ve bununla ilişkili olarak davranışlar olduğunu hatırlayalım. Yapılan çıkarsamaların en önemlilerinden biri davranışların nedenleriyle ilgilidir.

Davranışa neden yükleme kuramlarının ilki Heider tarafından ortaya atılmıştır. Heider’e göre bireyler dünya hakkında tutarlı bir anlayışa sahip olma ve çevreyi kontrol etme güdüleri nedeniyle davranışın nedenlerini yordamaya ihtiyaç duymaktadırlar. Aksi halde; dünya içinde yaşamak için tutarsız ve tehlikeli bir yer olacaktır. Başka bir kuram Jones ve Davis’in Uygun Çıkarsalamalar Kuramı’dır. Kurama göre kişinin bir davranışının kişilik özelliklerinden mi yoksa durumsal etkilerden mi kaynakladığının çıkarımını yapabilmek için bağlam bilgisi kullanılmaktadır. Son olarak Kelley’nin Birlikte Değişim Kuaramı davranışa neden yükleme ile ilgili açıklamalar sunmaktadır. Bu kurama bir kişilik özelliğinin bir davranışın nedeni olabilmesi için, davranışın belirgin (yalnızca bir durumda geçerli), yaygın (aynı durumda diğer kişiler de benzer tepki) ve tutarlı (her seferinde yanı tepki) olmalıdır.

Sonuç olarak, bireyler fiziksel ipuçlarına yönelik çarpıcı bilgileri, roller çerçevesinde toplayarak ilk izlenimlerini oluşturmaktadır. Bu ilk izlenimler otomatiktir ve bundan sonraki süreçte bilgi toplamaya devam edilmektedir. Toplanan bu bilgiler ışığında ilk izlenimlerimiz farklılaşabilmektedir. Topladığımız bilgiler ve bilgi toplama süreci; davranışları gözlemlemeye devam etme ve davranışlara kişisel özelliklere atıf yaparak neden yükleme, bunları gerçekleştirirken kullanılan bağlam bilgisi, izlenimleri şemalarımızı ve şemalarımızdan bağımsız, yeni şemalar oluşturmak üzere gerçekleştirdiğimiz kişisel izlenimlerimizi kullanarak işleme gibi süreçleri ve bilgi türlerini içermektedir.

Faydalanılan kaynak:

Taylor, S., Peplau, L. A., & Sears, D. (2015). Sosyal Psikoloji. (A. Dönmez, Çev.) Ankara: İmge Kitabevi.

Tarih:GenelPsikoloji